Bazylika Narodzenia
Najświętszej Maryi Panny

Sanktuarium Matki Bożej
na Górze Chełmskiej

Matka Boska Chełmska
koronowana
15 września 1765 roku

7 lipca 1946 (kopia)
i 8 września 1957 (kopia)

data nadania tytułu 
bazyliki mniejszej 
6 maja 1988 roku


Archidiecezja Lubelska

 width=

W panoramie Chełma dominuje Góra Katedralna z budynkami zespołu katedralnego. Najcenniejsza w zespole jest bazylika mniejsza pw. Narodzenia NMP. Stoi na miejscu cerkwi pod tym samym wezwaniem, ufundowanej przez Daniela Romanowicza ok.1260 roku, a rozebranej w I poł. XVIII wieku. Do 1875 roku była to katedra unickiej diecezji chełmskiej, potem zamieniono ją na cerkiew prawosławną. W latach 1919/40 po raz pierwszy użytkowali ją chełmscy katolicy. W czasie wojny ponownie na krótko przekształcono ją w cerkiew prawosławną. Od roku 1944 do dziś jest parafialnym kościołem katolickim i najważniejszą świątynią w mieście.
Katedra pounicka jest obiektem późnobarokowym typu bazylikowego. Rozplanowana została na rzucie krzyża łacińskiego, trójnawowa, z transeptem i dwiema wieżami od frontu oraz kopułą na bębnie zwieńczoną latarnią. Do jej wnętrza prowadzi troje drzwi z portalami przykrytymi naczółkami. Część środkową fasady poprzedza kolumnowy portyk i wieńczy barokowy szczyt. Wieże ozdobione są narożnymi kolumnami i przykryte łamanymi hełmami.
Wzniesiono ją w połowie XVIII wieku i nadano monumentalny barokowy charakter, bo tylko naprawdę okazała świątynia mogła kryć we wnętrzu jeden z najsłynniejszych cudownych obrazów, ikonę Matki Boskiej Chełmskiej. Obraz ten był koronowany w 1765 r. przez biskupa Maksymiliana Ryłlo. W 1915 roku obraz został wywieziony do Rosji i obecnie jest w ukraińskim Łucku. Profesor Mikołaj Kuczerepa, historyk z wykształcenia, były prorektor Państwowego Uniwersytetu Wołyńskiego w Łucku, stwierdził między innymi: – „Przez 50 lat ikona była przechowywana przez siostrę Nadziei Gorlickiej w Stanisławowie (obecnie Iwanofrankowsk). Gdy siostra zmarła, Nadzieja Gorlicka zabrała obraz do siebie i przechowywała go w domu. Obecnie zdecydowała, że odda go do Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku. Specjaliści po zbadaniu ikony orzekli, że jest ona autentyczną Ikoną Matki Bożej Chełmskiej”. Obraz będący obecnie w sanktuarium jest repliką wykonaną przez Władysława Ukleję w 1938 roku. W 1946 roku obraz został koronowany przez ówczesnego biskupa lubelskiego, Stefana Wyszyńskiego.
Innym niezwykle cennym zabytkiem bazyliki jest antepedium. XVIII-wieczne dzieło gdańskiego złotnika ma ponad 2 m szerokości i bez mała 1 m wysokości. Wykonana z kutego srebra plakieta upamiętnia chwile polskiego triumfu po bitwie beresteckiej. Po przyjęciu w 1596 roku, na soborze brzeskim, unii kościelnej, świątynia chełmska stała się katedrą obrządku greckokatolickiego. Budowę na tym samym miejscu nowej, większej świątyni rozpoczęto w 1735 roku, a  ukończono w 1756 roku. Wzniesiona wg projektu Pawła Fontany katedra otrzymała wygląd właściwy dla zachodnioeuropejskiego baroku. Biskup Maksymilian ufundował bogaty wystrój snycerski wnętrza świątyni, dzieło znanego lwowskiego artysty Michała Filewicza. W 1802 roku wspaniała unicka świątynia została strawiona przez pożar i dopiero w 1827 roku, kosztem skarbu Królestwa Polskiego, kościół katedralny został odbudowany. W  maju 1919 roku obiekt przejęli jezuici i uczynili z niego kościół zakonny, rozpoczynając prace zmierzające do przywrócenia katedrze jej wyglądu sprzed 1875 roku. W 1935 roku świątynia przeszła w ręce księży świeckich.
Uwzględniając szczególną cześć, jaką wierni darzą obraz Matki Boskiej i chełmskie sanktuarium, papież Jan Paweł II nadał świątyni na Górce w 1988 roku zaszczytny tytuł bazyliki mniejszej.